Örnefnaskrá

Góðan spotta fyrir innan Brúarfljótið, er foss í [Goðdals]ánni sem heitir Goðafoss (15a). Það er frekar lágur foss, en djúpt fljót fyrir neðan hann. Þar mun oft hafast við silungur allan árshring og eins í Brúarfljótinu og Berghyl. […] Inn með austur hlið túngirðingarinnar eru blautar mýrardrægur neðan vert upp í hlíðina, eru það kölluð Enni (37). Þau ná inn með hlíðinni niður undan slakkanum í hlíðinni, sem ég hef áður getið. Fyrir innan þau með hlíðinni er Hvammur (38) lítill […]. Í áður nefndum Hvammi eru grasi grónir húsatóftir, gamlar mjög. Talið er að þetta séu gamlar hoftóftir. Verður þeirra síðar minnst í sambandi við Goða (41) og Goðafoss (42). […] Á balanum upp undir hlíðinni eru fornar húsarústir. Munnmæli herma að þar hafi staðið hof til forna, og Goði gamli sem heigður á að vera í Goða yzt í túninu hafir verið hofgoði þar, en goðunum hafi verið steypt í Goðafoss, sem er þar góðan spöl fyrir innan. (Rósmundur Jóhannsson & Ingimundur Ingimundarsson, Goðdalur í Bjarnarfirði. Örnefni og sagnir (Strandasýsla, Kaldrananeshreppur), bls. 1, bls. 2, bls. 6)

Sögur

Fremst í Goðdal er foss mikill í ánni. Þangað gengur silungur öllum sumrum, en kemst ekki upp fyrir fossinn. Hann heitir Goðafoss, og dregur nafn af því, að goðalíkneski voru færð í fossinn, er heiðni var aftekin en kristni lögtekin. […] Þegar Þorbjörn var orðinn vonlaus um bænheyrslu reiddist hann goðunum, tók þau öll af stalli og lét varpa þeim í Goðafoss. („Þorbjörn goði í Goðdal og Goðafoss“, í: Arngrímur Fr. Bjarnason (ritstj.), Vestfirzkar þjóðsögur II,2, bls. 9, bls. 10)

Fremst í dalnum er foss mikill í ánni. Hann heitir Goðafoss. Dregur fossinn nafn af því, að bóndi sá er bjó í Goðdal skömmu eftir kristnitöku, kastaði goðalíkneskjunum í foss þennan, er hann snerist til kristni. („Goðafoss í Goðdalsá“, í: Arngrímur Fr. Bjarnason (ritstj.), Vestfirzkar þjóðsögur III,1, bls. 14)

Þegar kristni var lögtekin á Íslandi, voru leyfðar ýmsar heiðnar venjur meðan fólkið væri að venjast hinum nýja sið. Meðal þess var, að leyft var að bera út börn og blóta á laun. Eigi máttu þessir launblótsstaðir vera á almannafæri, heldur þar sem lítið bar á og ferðaleiðir manna lágu ekki um. Einn þessara launblótsstaða var í Goðdal í Bjarnarfirði. Hofið stóð á hól framarlega í dalnum og höfðu heiðnir menn mikla helgi á því. Þegar hofið var lagt niður, voru goðalíkneskin tekin af stalli sínum og þeim sökkt undir fossi þeim í Goðdalsá, er síðan heitir Goðafoss. […] Goði hét maður. Hann var hraustmenni mikið og eigi við alþýðuskap. Hann hafði verið í herförum víða um lönd og var stórauðugur. Þegar hann hætti herferðum, setti hann bú í dal þeim er gengur norðvestur úr Bjarnarfirði og kallaði Goðadal. Þegar Goði fann dauða sinn nálgast, setti hann gull sitt allt í kistu stóra og sökkti henni undir foss þann í Goðdalsá er heitir Goðafoss og gekk svo frá, að eigi skyldi neinum auðnast að ná gullinu, því svo var skaplyndi hans, að eigi gat unnt öðrum að njóta gullsins. (Guðrún Níelsdóttir, „Sagnir úr Goðdal“, bls. 66, bls. 67)

Goði sökkti fjarsjóði sínum undir Goðafossi, sbr. Dagrún Ósk Jónsdóttir & Jón Jónsson, Álagablettir á Ströndum, bls. 119

foss í ánni, gullkista var kastað í Goðafoss eða grafinn í Goða, sbr. Anna Kristmundsdóttir, 6. desember 1989, Ísmús: SÁM 93/3808 EF; goðum var ekki kastað í fossinn, sbr. hin sama, 6. desember 1989, Ísmús: SÁM 93/3808 EF

þegar kristnitakan fór fram var goðum kastað í fossinn, sbr. Ingimundur Ingimundarson, 12. júlí 1970, Ísmús: SÁM 91/2367 EF

sagnir um foss gleymdust, sbr. Sigurður Guðjónsson, 9. júlí 1970, Ísmús: SÁM 91/2360 EF