Örnefnaskrá

Um það þegar Páll frændi var nærri farinn í Goðdalsá, hef ég að vísu heyrt, en ekki nógu skýrt sagt frá því, svo ég minntist ekki á það. […] Liggur alfara vegurinn inn dalinn með fram ánni sem heitir Goðdalsá (3), fellur hún úr vötnum norður á Trékyllisheiði (4), sem Goðdalsárvötn (5) heita. Áin var kölluð bergvatnsá, en mun nú á máli vatnafræðinga vera kölluð dragá. Hún er oft mjög vatnsmikil, fellur hún lengi í klettagljúfrum eða þar til hún kemur út hjá Goðdalstúninu, eftir það fellur hún eftir eyrum allt út fyrir Tungukot (6) […]. Hún er fremur stórgrýtt og ill yfirferðar, innsta vaðið á henni er utanvert við Brúarfljótið (7), framanvert við Goðdalstúnið, og heitir Bæjarvað (8). Annað vaðið á henni er utanvert við túnið og þriðja vaðið innanvert af Slétteyrunum (9), og fjórða vaðið utanvert af sömu eyrum og yfir á Koteyrar (10) […]. Þetta vað er kallað Rönkuvað (11), nafnið er þannig til komið, að stúlka frá Goðdal er Ragnheiður hét, hafði drukknað í ánni og fundist rekin á þessu vaði. Fimmta vaðið á ánni er neðst í dalnum og heitir Gljúfravað (12) […] Þar skammt fyrir utan falla Goðdalsá og Sunndalsá (13) saman og heita þar Ármót (14), en eftir það heita báðar árnar sameinaðar Bjarnarfjarðará. Milli Ármóta og Gljúfravaðs er fljót í ánni og klettar beggja vegna. Heitir það Berghylur (15). Innar í ánni eru nokkrir veiðistaðir en engin stórfljót. Fyrir innan Goðdalstúnið er djúpt fljót sem Brúarfljót heitir. Framanvert á því var velgerð trébrú yfir gljúfrin í fjöldamörg ár. Var talið að um 18 fet væru að brú og niður að vatnsborði. Undir er dýpið svo mikið að þar hafa stórgripir dottið niður af brúnni og ekki farið til botns. Eitt sinn þegar ég átti heima í Goðdal, var það sem oftar, að farið skyldi með vorullina norður á Reykjarfjörð. Var einn hestur undir böggum og var hann ásamt hinum teymdur yfir á brúna en á miðri brúnni hrasaði hann og hnaut út af og á kaf með ullarbaggan, svamlaði til lands óskemmdur. Góðan spotta fyrir innan Brúarfljótið, er foss í ánni sem heitir Goðafoss (15a). Það er frekar lágur foss, en djúpt fljót fyrir neðan hann. Þar mun oft hafast við silungur allan árshring og eins í Brúarfljótinu og Berghyl. Eru nú upptalin þau örnefni sem ég man eftir í sambandi við Goðdalsá. (Rósmundur Jóhannsson & Ingimundur Ingimundarsson, Goðdalur í Bjarnarfirði. Örnefni og sagnir (Strandasýsla, Kaldrananeshreppur), bréf, bls. 1)

Sögur

Eftir Goðdal rennum [svo] samnefnd á. Hún er vatnsmikil, og víðast straumhörð. Verður hún ófær yfirferðar í  vatnavöxtum. Til forna var veiði mikil í Goðdalsá og er enn. Fremst í Goðdal er foss mikill í ánni. Þangað gengur silungur öllum sumrum, en kemst ekki upp fyrir fossinn. Hann heitir Goðafoss […] Goðdalsá, nokkru fyrir neðan Goðafoss, hefur áin grafið sig og rennur á kafla um gljúfur mikil. Sagt er að í heiðni hafi hræjum af fórnardýrum verið varpað í gljúfrin og þangað hafi lagzt óvætt nokkur. Segja sumir að það hafi verið dreki stór og illilegur, sem orðið hafi meinvætti í byggðarlaginu, og ekki hafi orðið yfirunninn. Aðrir segja, að í gljúfrin hafi komið ormur, sem leitað hafi sér fæðslu við hræ þau, sem í ána var varpað. Þegar ormurinn fékk ekki nóga fæðslu í ánni leitaði hann til lands og skreið langar leiðir þar til hann gat hremmt kind eða stórgrip. Sneri hann þá aftur í gljúfrin með bráð sína. (Arngrímur Fr. Bjarnason (ritstj.), „Þorbjörn goði í Goðdal og Goðafoss“, bls. 9, bls. 11)

Eftir Goðdal rennur samnefnd á. Hún er vatnsmikil og straumhörð, og ófær yfirferðar í  vatnavöxtum. Fremst í dalnum er foss mikill í ánni. Hann heitir Goðafoss. […] Neðar í Goðdalsá eru mikil og tröllsleg gljúfur. Sagt er að í heiðni hafi hræjum af fórnardýrum verið varpað í gljúfrin, og þangað hafi lagst óvætt nokkur, sem verið hafi hin skæðasta. Segja sumir, að Selkolla sú, er Guðmundur biskup góði þreytti við, hafi upprunnin verið í gljúfrunum í Goðdalsá. Vera má þó að þar sé málum blandað, enda gleymist og týnist margt á langri leið og málefni skekkjast í margra manna frásögn. („Goðafoss í Goðdalsá“, í: Arngrímur Fr. Bjarnason (ritstj.), Vestfirzkar þjóðsögur III,1, bls. 14–15)

Það er flestra sögn, að Selkolla væri tröllaættar og uppfóstruð í gljúfrum við Goðdalsá. Hafði þar lengi verið tröllabyggð („Frá Selkollu“, í: Arngrímur Fr. Bjarnason (ritstj.), Vestfirzkar þjóðsögur II,2, bls. 14)

Þurfti hún [= Jónína] að fara yfir Goðdalsá, sem er ill yfirferðar. Er þar stytzt frá að segja, að hún drukknaði í ánni og hesturinn einnig. (Jón Jónsson Strandfjeld, „Drukknun Jónínu frá Bassastöðum“, bls. 71)