Örnefnaskrá

Inn með austur hlið túngirðingarinnar eru blautar mýrardrægur neðan vert upp í hlíðina, eru það kölluð Enni (37). Þau ná inn með hlíðinni niður undan slakkanum í hlíðinni, sem ég hef áður getið. Fyrir innan þau með hlíðinni er Hvammur (38) lítill og þar niður af Bólbarðið (39). Bæði balinn og barðið er nú innan túngirðingar Bólbala (40) megin. Í áður nefndum Hvammi eru grasi grónir húsatóftir, gamlar mjög. Talið er að þetta séu gamlar hoftóftir. Verður þeirra síðar minnst í sambandi við Goða (41) og Goðafoss (42). […] Því hefur ávallt verið trúað af flestum þeim sem í Goðdal hafa búið að Bólbalinn væri bústaður huldufólks eða annarra dularvætta. Þaðan mátti ekkert færa sem þar var hvorki gras steina né mold, en hreyfa mátti það ef ekkert var flutt burt þaðan. Þegar ég átti heima í Goðdal voru kvíar á Bólbalanum og þar voru ær mjólkaðar á sumrin. Veggja rústir af gömlum nátthaga voru þar einnig. […]

Á balanum upp undir hlíðinni eru fornar húsarústir. Munnmæli herma að þar hafi staðið hof til forna, og Goði gamli sem heigður á að vera í Goða yzt í túninu hafir verið hofgoði þar, en goðunum hafi verið steypt í Goðafoss, sem er þar góðan spöl fyrir innan. Ef svo hefði verið, þá er ekki ósennilegt að kristna trúin, er hún komst á hafi orkað svo á hugi manna, að talið hafi verið, að á bletti þessum væri sérstök óhelgi, vegna blóta þeirra er þar hefðu verið framin, að ekkert mætti hreyfa eða flytja burt þaðan, án þess að óblessun fylgdi. Slík hjátrú var algeng í þá daga, og trú á slík munnmæli hafa aukist og magnast allt fram undir vora daga, og mun víða eima eftir af þeim hindurvitnum enn.

Þegar Níels heitinn Hjaltalín bjó í Goðdal, var það eitt sinn að torf fauk af fjósheyinu í ofviðri. Grjót var skammt að sækja yfir bæjarlækinn, sétti Níels þangað nokkra steina og lagði á heyið. Þegar heim kom sagði hann Ingibjörgu konu sinni frá hvar hann hefði tekið grjótið, en hún brást illa við og kvaðst mundi færa þessa steina til baka sem hún og gerði. En Níels lét ekki sitt minna sétti það óðar aftur og lagði á heyið. Varð þeim þetta nokkuð að orðum. Ingibjörg kvað eitthvað illt af þessu tiltæki hljótast, en Níels kvaðst ekki trúa á neinar bölvaðar kerlinga kreddur, og hann skyldi sækja grjótið aftur og aftur hvað oft sem hún bæri það til baka. Sá þá Ingibjörg að ekki myndi til neinn að halda þessi til streytu. Um veturinn þegar kýrin þeirra bar, flaug undir hana svo hún drápst, þannig endaði þetta. Tók þá Ingibjörg mjög alvarlega ofan í bónda sinn, enda linaðist Níels svo að hann gerði slíkt ekki oftar. Þessa sögu sagði mér þau Goðdalshjónin, ég var þá heimilismaður í Sunndal. Hef ég greint frá þessu atviki satt og rétt eins og þau sögðu frá, en hver og einn getur myndað sér skoðun um þennan atburð eftir eigin geðþótta, en vissulega þurfa engin dularfull öfl að valda því, þó kýr fái illkynjaða júgurbólgu.

Árið 1938 byrjaði Jóhann Kristmundsson að reisa nýbýli á þessum margnefnda Bólbala, þrátt fyrir að venslamenn hans, faðir og bróðir væru því mjög mótfallnir, kvaðst hann alls óhræddur við slík hindurvitni, og lét sig hvergi letja. Byrjaði hann samtímis á að rækta Bólbarðið og girða. Fjós byggði hann þar einnig og hlöðu við. Var hann hinn mesti atorku og dugnaðar maður og þau bæði hjón, en hann var giftur Svanborgu Ingimundardóttur frá Svanshóli, mest ágætiskonu. Þau eignuðust allan Goðdalinn, þegar Páll bróðir hans hætti búskap. Þá reif Jóhann gamla bæinn, en bjó í hinu nýja steinhúsi á Bólbalanum. Var það hin prýðilegasta íbúð, stóð búskapur þeirra hjóna með hinum mesta blóma til 12. desember 1948, en þá gerðust þeir hörmulegu atburðir að snjóflóð féll á húsin og allt fólkið fórst, nema Jóhann náðist einn með lífi. Um atburð þann hefur Sigurður sonur minn skrifað á öðrum stað. (Rósmundur Jóhannsson & Ingimundur Ingimundarsson, Goðdalur í Bjarnarfirði. Örnefni og sagnir (Strandasýsla, Kaldrananeshreppur), bls. 2, bls. 6–7)

Enni (70), Bólbali (71) og Bólbarð (72) fremst í túninu. […] Álagablettir eru á Bólinu og Bólbarðinu. Þar má helzt engu hreyfa. Á það að valda slysum og stórvandræðum. Liggur það orð á, að nokkuð hafi það farið eftir. (Matthías Helgason, Goðdalur (Strandasýsla, Kaldrananeshreppur), bls. 2)

Sögur

Þegar kristni var lögtekin á Íslandi, voru leyfðar ýmsar heiðnar venjur meðan fólkið væri að venjast hinum nýja sið. Meðal þess var, að leyft var að bera út börn og blóta á laun. Eigi máttu þessir launblótsstaðir vera á almannafæri, heldur þar sem lítið bar á og ferðaleiðir manna lágu ekki um. Einn þessara launblótsstaða var í Goðdal í Bjarnarfirði. Hofið stóð á hól framarlega í dalnum og höfðu heiðnir menn mikla helgi á því. Þegar hofið var lagt niður, voru goðalíkneskin tekin af stalli sínum og þeim sökkt undir fossi þeim í Goðdalsá, er síðan heitir Goðafoss. En þó hofið væri lagt niður hélst áfram goðhelgi þess og svo römm var trúin á þessa goðhelgi, að hún lifir enn, og má í því sambandi benda á, að þegar slysið mikla varð í Goðdal, þá rifjaðist upp þessi gamla sögn, svo að mjög var umtalað, og sennilega lifir hún meðan byggð verður á Ströndum. Á hólnum, þar sem hofið stóð, sá fyrir húsarústum til skamms tíma. Meðal þeirra álaga er hvíldu á hofrústunum var, að þar mætti engu hreyfa. Væri það gert, hlytist verra af. Þó hóllinn væri vaxinn töðugrasi, var eins og engin skepna mætti njóta þess. Ef þær fóru að seilast til beitar á hólnum, var eins og þær væru reknar þaðan samstundis. Að sjálfsögðu var hóllinn aldrei sleginn. Eins og áður er sagt, voru þessi launblótshof staðsett alllangt frá mannabústöðum. Næsti bær við hofið stóð neðarlega í tungunni milli Goðdals og Sunndals og hét Tungukot. Í Goðdal er mjög mikil snjóflóðahætta. Einn vetur féll snjóflóð á bæinn Tungukot og tók hann af, og fórust þar flestir heimilismenn. […] Eftir slysið var bærinn byggður upp aftur, en allmiklu ofar í hlíðinni, þar sem öruggt þótti að snjóflóð yrði honum ekki að grandi, en nokkuð löngu síðar féll snjóflóð úr Goðdalshyrnu og lá nærri að það tæki af bæinn þar í tungunni. Þá var hann fluttur fram í dalinn þangað, sem hann stóð alla tíð síðan fram undir árið 1950. Síðastir bænda, sem bjuggu í þeim bæ, voru Kristmundur Jóhannsson og Páll sonur hans. (Guðrún Níelsdóttir, „Sagnir úr Goðdal“, bls. 66–67)

Í Goðdal í Bjarnarfirði í Strandasýslu er álagablettur sá, sem mest illt mun hafa hlotizt af […]. Spölkorn norðan við bæinn er lítil hæð, varla hærri en 1–2 metrar. Þar er fallegur gróður milli steinanna og blómlegur, blákolla, hvítsmári og aðrar tegundir, sem una sér vel þar, sem jarðhiti er. Við þessum bletti má ekki hreyfa og ekki má heldur slíta þar blóm, og munu þau ummæli vera frá eldri tímum. Kristmundur bóndi, sem bjó næstsíðastur bænda í Goðdal, og kona hans, gengu ríkt eftir, að ekki væri brotið í bága við hin gömlu munnmæli. […] Börn þeirra hjóna komust á legg og sonur þeirra, Jóhann, festi ráð sitt og fór að búa. Þá þurfti að endurnýja húsakynnin, byggja nýjan bæ. Vildi Jóhann þá flytja bæinn, og var sem hann kæmi ekki auga á annað bæjarstæði en á álagablettinum. Mjög var Kristmundi föður hans þessi ráðagerð á móti skapi, en Jóhann var maður þverlyndur og fór sínu fram, hvað sem aðrir sögðu, og mun hafa álitið álögin hégilju eina eða vitleysu, sem ekki kæmi til mála að beygja sig fyrir. Reisti svo Jóhann húsið, þar sem hann hafði ákveðið, á bannblettinum. Var það gert úr steinsteypu, en ekki var járn í því til styrktar. Jóhann var maður nýja tímans og virti einskis gömul álög og ummæli, en Kristmundur, faðir hans, var maður af gamla skólanum og óttaðist illar afleiðingar, er gömul ummæli voru einskis virt. Sagði Kristmundur við vini sína, fleiri en enn: „Taktu eftir, það skeður ekkert á meðan ég er á lífi – en þegar ég er horfinn, Guð hjálpi þeim þá.“ Kristmundur í Goðdal andaðist á miðju ári 1947. Hálfu ári síðar, 12. desember, féll snjóflóð yfir bæinn og braut húsið í smátt, en sex manns fórust undir rústunum, kona Jóhanns og börn og vinnufólk, en Jóhann komst af eftir mikil harmkvæli og gekk aldrei heill til skógar eftir það. (Ragnar Ásgeirsson, „Römm er forneskjan“, bls. 252–254)

rústir af hofi, nýbýli þar líka kallað Hof, slys, sbr. Ingimundur Ingimundarson, 12. júlí 1970, Ísmús: SÁM 91/2367 EF

álagablettur, hof, sbr. Sigurður Guðjónsson, 9. júlí 1970, Ísmús: SÁM 91/2360 EF; munnmæli, sbr. Sigurður Guðjónsson, 9. júlí 1970, Ísmús: SÁM 91/2360 EF

álagablettur og slys, sbr. Þuríður Guðmundsdóttir, 16. mars 1972, Ísmús: SÁM 91/2452 EF; hin sama, 23. apríl 1974, Ísmús: SÁM 92/2597 EF

álagablettur, sbr. Sófus Magnússon, 8. júlí 1970, Ísmús: SÁM 91/2357 EF

þar hafi verið álagablettur, sbr. Pálmi Sigurðarson

menn töldu að snjóflóðið í Goðdal hafi verið vegna þess að menn hafi troðið á helgum véum hofsins sem var í Goðdal, sbr. Magnús Rafnsson