Örnefnaskrá

Þá er Lautin (10), upp af henni er hraunalda, sem heitir Hraunsnef (11), þá skriður að Hærra Hrauni (12), sem liggur norður með aðalfjallinu, nyrzt á því heitir Gren (13), þar voru einnig tófugreni. Svo neðar er Neðra Hraun (14), liggur neðar alla leið ofan að bænum, sem stendur við hraunið túnmegin. Hraunið er gríðarstór hraunbunga. Saga þess er þannig: Í Kolbeinsvíkurfjalli átti til forna að hafa átt heima tröllkona ásamt tveimur sonum sínum. Henni var illa til bóndans í Kolbeinsvík og vildi hann feigan og er hún sá sér færi, kom hún sér fyrir á klettastalli í fjallinu ásamt sonum sínum. Spyrnir hún þessari stóru hraunöldu úr fjallinu og hyggst færa allt í kaf, bæinn með öllu saman. En það bar svo til, að Guðmundur góði var staddur í Kolbeinsvík, einmitt er þetta skeði. Er hann heyrir skriðufallið, fer hann út og breiðir faðminn móti hrauninu. Stöðvast það þá, eins og það er í dag, en tröllkonan og synir urðu að steinum, eins og sjá má enn í dag, þar sem eru þrír klettar á stalli upp af Kolbeinsvíkurbænum, einn stærstur, Kerling (15) og tveir minni norðan við hana, Dvergar (16). Lautina, sem hraunfillan hefur runnið úr, má sjá greinilega. (Ingi Guðmonsson, Kolbeinsvík (Strandasýsla, Árneshreppur), bls. 1–2)

þar var þúfnastykki sem lá frá Birgisvelli upp að Hrauni (19) en svo nefnist fylla ein mikil er runnið hefur úr fjallinu og bærinn stendur undir. Um það er fyllan rann úr fjallinu er eftirfarandi sögn. Í Kolbeinsvíkurfjalli bjó skessa ein með tveimur börnum sínum. Skessi þessi var illa innræt og vildi fyrir einhverjar sakir bóndann í Kolbeinsvík í burtu, en hann bjó þar góðu búi, skessan tók það til bragðs að sprengja stykki úr fjallinu og láta það falla yfir bæinn. Bóndi þessi var góður og guðhræddur og stóð skessuni ógn af honum. Það bar til einn dag að Guðmundur biskup góði var á ferð og kom að Kolbeinsvík. Hann þáði veitingar hjá bónda og sem þeir sitja að veitingum og ræðast við heyra þeir dunur og mikinn hávaða úr fjallinu. Þeir fara út úr bænum sem fljótast og sjá þá bergfylluna æða niður bratta hlíðina og stefna á bæinn. Guðmundur góði breiddi þá út faðminn móti skriðunni og stöðvaðist hún nokkra faðma frá bænum. Af skessunni er það að segja að hún hélt vörð um gestakomur á bæinn svo öruggt væri að bóndi væri inni þegar hún spyrnti bergfyllunni yfir bæinn, en það fór öðruvísi en ætlað var. Guðmundur góði stöðvaði skriðuna en skessan og synir hennar tveir urðu að steinum og stendur þrenningin þarna í fjallinu enn í dag og þegar farið er er norður Kaldbaksland sést hún vel af veginum standandi á klettabrún eins og myndastytta og synirnir tveir sitt til hvorrar handar, eins sést vel hvilftin í hamrana þar sem fyllunni var spyrnt úr, allt er þetta svo skýrt og greinilegt að maður getur undrast hvað það fellur vel inn í þjóðsöguna, eins er með fylluna sem Guðmundur góði stöðvaði að aldrei hefur fallið steinn úr henni í átt til bæjarins þó grjótið sýnist hanga laust framan í henni. Það er gaman að vega og meta svona lagað í rólegheitum laus við hjátrú og hindurvitni. (Ingi Guðmonsson, „Eyðibýlið Kolbeinsvík“, bls. 99–100)

Innan við landamerkin er Hraunsmýri (2) og Hraun (3) og upp af því Ballar (4), eru það smálautir en það sem Hraun er kallað er aðeins niðurhrunin grjóturð en ekkert eiginlegt hraun í venjulegum skilningi. Hefi ég og einhversstaðar í örnefnalýsingum mínum áður fyrr getið þess og bent á það til athugunar, það sem almennt er hraun kallað á Vestfjörðum er yfirleitt öll gróðulaus öræfi og grjóturðir. (Jóhann Hjaltason, Kolbeinsvík (Strandasýsla, Árneshreppur), bls. 1)

5. Hraunið, Hraunboðar (Símon Jóh. Ágústsson, Kolbeinsvík (Strandasýsla, Árneshreppur), bls. 1)

Kolbeinsvíkurbærinn og Hraun: gömul ljósmynd á sarpur.is

Sögur

Bærinn í Kolbeinsvík stendur undir öðrum urðarbelti sem nefnist Kolbeinsvíkurhraun eða Innra-Kolbeinsvíkurhraun skammt sunnan við mynni Kolbeinsvíkurdals. Myndun baltarins er skýrð í meðfylgjandi sögu. Guðmundur góði gistir í Kolbeinsvík: Eitt sinn var Guðmundur góði á ferð og gisti í Kolbeinsvík. Í Skreflufjalli ofan við bæinn bjó tröllkerling með tveimur börnum sínum og þótti bóndi þrengja að aðdráttum sínum og vildi hann brott. Um morguninn eftir lætur kerling til skarar skríða og spyrnir spildu fram úr fjallinu og steypist hún niður og stefnir á bæinn. Guðmundur góði kemur í þann mund út á hlaðið og sér hvað verða vill. Hann breiðir faðminn út á móti framhlaupinu og mælir „Hjálpa þú nú, drottinn minn, eigi má vesalingur minn“ og við það stöðvast það rétt við bæjarvegginn. […] Framhlaupið er bölti sá mikli sem er ofan við bæjartóftina í Kolbeinsvík. Munnleg frásögn Inga Guðmonssonar frá Kolbeinsvík (Haukur Jóhannesson, „Lesið í landið í Árneshreppi á Ströndum“, bls. 48)

sbr. Dagrún Ósk Jónsdóttir & Jón Jónsson, Álagablettir á Ströndum, bls. 111

í Kolbeinsvík gekk Guðmundur á móti skriðu og hún stöðvaðist, sbr. Benedikt Benjamínsson, 13. maí 1970, Ísmús: SÁM 90/2295 EF

Guðmundur góði stöðvaði hraun, sbr. Magnús Árnason, 12. júlí 1970, Ísmús: SÁM 92/2365 EF

Fiskimið

Rönd er þegar Djúpsker á Eyjum ber í Hraunið í Kolbeinsvík og ytri Kongseyjarendinn ber í skriðuna fyrir norðan Stekkjarhöfðann í Eyjalandi. Gamalt og gott hákarlamið. (Jóhannes Jónsson, „Nokkur fiskimið á vestanverðum Húnaflóa“, bls. 98)